(TBMK) – Vốn là một vùng đất cổ của người Việt, trung tâm Phật giáo của cả nước với hàng loạt di tích đền, đình, chùa nổi tiếng, nơi hội tụ nhiều giá trị văn hóa truyền thống. Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, mảnh đất và con người Luy Lâu – Siêu Loại – Thuận Thành đã tạo ra những giá trị văn hóa giàu tính nhân văn và đậm đà bản sắc Bắc Ninh – Kinh Bắc.
Lễ hội Kinh Dương Vương thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương về dự
Thuận Thành ngày nay gồm chủ yếu phần đất huyện Siêu Loại thời Lý và một phần đất của huyện Gia Bình, trong đó có thành cổ Luy Lâu. Toàn huyện hiện nay có khoảng 126 điểm di tích. Trong đó có 75 di tích lịch sử văn hóa đã được công nhận và xếp hạng, gồm 22 di tích cấp quốc gia, 2 di tích quốc gia đặc biệt, 2 bảo vật quốc gia và 51 di tích cấp tỉnh.
Các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của Thuận Thành cơ bản còn giữ được tính nguyên gốc. Tiêu biểu như: Chùa Dâu – Tổ đình của Phật giáo Việt Nam, Khu di tích Lăng mộ và Đền thờ Kinh Dương Vương – Thủy tổ của dân tộc Việt Nam, Lăng và Đền thờ Sỹ Nhiếp – Nam giao học tổ, Chùa Tổ – thờ Phật và Tổ Mẫu Man Nương sinh ra Tứ Pháp, Chùa Bút Tháp – nơi lưu giữ bảo vật quốc gia tượng Phật quan âm nghìn mắt nghìn tay, Chùa Ngọc Khám – nơi có ba pho tượng Tam Thế đã được công nhận là bảo vật quốc gia, Thành cổ Luy Lâu… Bên cạnh đó, Thuận Thành còn có các làng nghề truyền thống lâu đời: gốm Luy Lâu, tranh dân gian Đông Hồ, tương Đình Tổ, nem Bùi Xá, đồng Đào Viên… cùng nhiều loại hình văn hóa, văn nghệ dân gian đặc sắc như: múa rối nước ở Đồng Ngư (Ngũ Thái), hát ca trù (Thanh Khương), hát Trống quân (Ninh Xá), đấu vật (Mão Điền và Hoài Thượng)…
Gắn liền với các di tích lịch sử văn hóa và tín ngưỡng là các lễ hội truyền thống – một loại hình sinh hoạt văn hoá tâm linh của cộng đồng làng, xã ở Thuận Thành, như: Hội Á Lữ (ngày 18 tháng giêng) – Ngày giỗ thuỷ tổ dân tộc Việt Nam – Kinh Dương Vương, Hội thi gà Hồ – làng Lạc Thổ (ngày 10/2 âm lịch); Hội thi mã – Đông Hồ (ngày 15/3 âm lịch),  Hội Chùa Bút Tháp (ngày 24/3 âm lịch), Hội Khám (ngày 7/4 âm lịch), Hội Chùa Dâu (ngày 8 và 9/4 âm lịch)…
Chùa Dâu – Tổ đình của Phật giáo Việt Nam
Những năm gần đây, các điểm di tích, lễ hội và làng nghề của huyện Thuận Thành đã và đang thu hút đông đảo người dân địa phương và du khách thập phương. Vào dịp đầu năm, hàng nghìn du khách từ khắp mọi miền lại tìm về khu di tích Ðền thờ và Lăng mộ Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân, Âu Cơ, thủy tổ của dân tộc Việt Nam ở thôn Á Lữ, xã Ðại Ðồng Thành để tưởng nhớ, tri ân, thờ phụng. Lăng Kinh Dương Vương nằm trên bãi bồi cao rộng, sát bờ nam sông Ðuống, có nhiều cây cổ thụ bao quanh. Hai ngôi đền cổ ở phía tây thôn Á Lữ thờ phụng Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân và Âu Cơ. Trải qua biến thiên của thời gian, quần thể di tích còn lưu giữ được những di sản quý giá như thần phả, sắc phong, bia đá, hoành phi, câu đối… Ðây là một quần thể di tích lịch sử văn hóa quốc gia có giá trị văn hóa tâm linh của nhân dân trong vùng nói riêng và cả nước nói chung.
Từ Lăng Kinh Dương Vương, đi khoảng 6,5km đến Chùa Dâu (thôn Khương Tự, xã Thanh Khương) là một trong những ngôi chùa cổ nhất ở Việt Nam, không chỉ mang nhiều giá trị lịch sử, kiến trúc, điêu khắc mà còn là nơi khơi nguồn của đạo Phật ở nước ta. Nơi đây cũng là trung tâm thành cổ Luy Lâu có từ thế kỷ thứ II sau Công nguyên. Chùa Dâu ngày nay là quần thể kiến trúc đã được tu sửa của thời Hậu Lê (vào thế kỷ XVII-XVIII) kết hợp nhuần nhuyễn tín ngưỡng dân gian của người Việt với đạo Phật, gắn với huyền tích Phật mẫu Man Nương và Tứ Pháp (thần Mây, thần Mưa, thần Sấm, thần Chớp). Ngôi chùa vẫn duy trì các nhóm tượng thờ theo phong tục, tín ngưỡng thờ tự của Phật giáo thời Lê với nhiều hiện vật có giá trị, nhất là bản sắc “Cổ Châu Pháp vân Phật bản hạnh” có từ năm 1752 và sáu đạo sắc phong. Các nhà nghiên cứu đã khẳng định chùa Dâu là “Tổ đình của Phật giáo Việt Nam” và được xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt.
Chùa Bút Tháp – nơi lưu giữ bảo vật quốc gia tượng Phật quan âm nghìn mắt nghìn tay
Cách Chùa Dâu 6km là Chùa Bút Tháp ở thôn Bút Tháp, xã Ðình Tổ. Chùa được xây dựng từ thế kỷ XVII và lưu giữ nhiều tác phẩm tuyệt mỹ, nhất là bảo vật tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay bằng gỗ lớn nhất Việt Nam. Tượng được tạc vào năm 1656, cao 2,35 m có 11 đầu, 42 cánh tay lớn và hơn 900 cánh tay nhỏ. Cánh tay lớn của pho tượng hoàn toàn trong tư thế tự do thanh thoát với những động tác mềm mại. Những cánh tay tỏa ra sau lưng như vầng hào quang rộng mở, trong lòng mỗi bàn tay có một con mắt như soi rọi cõi đời và thấu hiểu tâm can mỗi người.
Tranh Đông Hồ không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn có giá trị lịch sử
Tiếp tục từ Chùa Bút Tháp di chuyển hơn 7km sẽ đưa du khách tới thăm quan Làng tranh Đông Hồ (thôn Đông Khê, xã Song Hồ) để trải nghiệm và khám phá về nghệ thuật làm tranh thủ công từ bàn tay của những người nghệ sĩ trong làng. Tới đây, du khách còn có thể chọn mua cho mình những sản phẩm lưu niệm đặc trưng và có thể tự tay làm tranh, cảm nhận “màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp”…
Có thể thấy rằng, với tiềm năng, tài nguyên du lịch phong phú và đa dạng, nơi tập trung nhiều di tích lịch sử văn hóa, lễ hội và các loại hình văn hóa dân gian đặc sắc, huyện Thuận Thành đang là điểm đến hấp dẫn khách du lịch cả trong và ngoài nước.
Hòa Phùng