(TBMK) – Dân gian có câu: “Làm ruộng ăn cơm nằm, nuôi tằm ăn cơm đứng”. Vì nghề người trồng dâu nuôi tằm phải trăn trở, toan lo, chăm chút và phải trải qua một quy trình chăn nuôi rất nghiêm ngặt với những yêu cầu kỹ thuật và kinh nghiệm nhà nghề.

Ở xã Diễn Kim (Diễn Châu- Nghệ An), nỗi nhọc nhằn, buồn vui của nông dân còn gắn liền với những giai đoạn thăng trầm, thịnh suy của nghề “ăn cơm đứng”. Dẫu vậy, bà con vẫn đã nỗ lực để nghề truyền thống không bị mai một mà ngày càng phát triển.

 Nghề có lúc thịnh, lúc suy

Nông dân Diễn Kim phấn khởi hái dâu nuôi tằm

Không ai biết rõ nghề trồng dâu nuôi tằm có ở Diễn Kim từ bao giờ, chỉ biết xưa kia, cùng với cấy lúa, hầu hết các hộ dân trong xã đều có bãi trồng dâu và nhà nào cũng có dăm, bảy nong tằm.

Nhớ về thời kỳ phát triển thịnh vượng của nghề, bà Nguyễn Thị Lan ( gần 80 tuổi) ở xóm Xuân Châu cho hay: “Vào những đợt cao điểm từ tháng 2 đến tháng 10 ÂL, đến Diễn Kim nhà nào cũng rộn ràng tiếng tiếng quay tơ, đảo kén. Trong gia đình, ông bà, bố mẹ, con cái đều được phân công công việc hợp lý, tạo thành vòng sản xuất khép kín, từ hái dâu, chăn tằm, bóc kén đến buôn bán sản phẩm. Nhờ vậy, cuộc sống của người dân Diễn Kim sung túc, đủ đầy”.

Nhưng do cung cách quản lý Hợp tác xã thời bao cấp không còn phù hợp, kỹ thuật ươm tơ lạc hậu nên sản phẩm gặp khó trong tiêu thụ. Năm 1992, Hợp tác xã Tân Tiến đành giải thể, nghề tằm tơ lúc này chỉ còn duy trì ở một số xóm như Kim Liên, Tiền Tiến, Thái Thịnh với chưa đầy 20 hộ tham gia. Và sau gần 10 năm nuôi tằm kéo kén (năm 2001), nghề cũ đã được hồi sinh khi có dự án đầu tư, được tỉnh công nhận làng nghề dâu tằm tơ.

Nhưng đến năm 2005, một lần nữa làng nghề lại lao đao bởi hàng chục ha dâu bị nước biển xâm thực do cơn bão số 5 gây ra, cộng với gần 100 ha đất chuyển cho dự án nuôi tôm trên cát nên nhiều hộ dân một lần nữa “dứt áo” với nghề, diện tích trồng dâu chỉ còn 15 ha. Ai gắn bó với nghề trồng dâu nuôi tằm đều xót xa khi chứng kiến các nong nia, giá nuôi tằm bị vứt bỏ hoặc đem đi cho hết.

Chăm sóc cho tằm ăn

Nỗ lực hồi sinh nghề truyền thống

Thăng trầm qua nhiều bận, đến cuối năm 2011, khi lãnh đạo xã đưa giống dâu mới (giống dâu VH 13) thay thế cho 25 ha giống dâu cũ Hà Bắc đã thoái hóa; đặc biệt, từ dự án phát triển chuỗi giá trị dâu tằm tơ và dệt vải do Hiệp hội Xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam (VietCRAFT), Viện Nghiên cứu và Phát triển ngành nghề nông thôn (VIRI) phối hợp hỗ trợ những người trồng dâu nuôi tằm, làng nghề dâu tằm tơ Diễn Kim đã được vực dậy…

Từ chỗ cả xã chỉ còn dăm chục hộ theo nghề thời điểm năm 2007, đến năm 2013 đã tăng lên 70 hộ với diện tích hơn 40 ha. Và đến năm 2018 đã có hơn 110 hộ nuôi tằm, trong đó có khoảng 10 hộ đầu tư máy ươm tơ, kéo kén; sản lượng mỗi năm toàn xã đạt gần 15 tấn kén; thu nhập bình quân của hộ trồng dâu nuôi tằm đạt  hơn 20 triệu đồng/năm. Có những hộ vừa nuôi tằm vừa kéo kén ươm tơ cho thu nhập gần 50 triệu đồng/năm như gia đình chị Nguyễn Thi Mơ ở xóm Xuân Châu trồng 10 sào dâu, nuôi 11 lứa tằm/năm; ông Phạm Văn Thắng ở xóm Thái Thịnh trồng hơn 10 sào dâu, nuôi 9 – 10 lứa tằm/năm.

Nuôi tằm nhả tơ thảm theo công nghệ mới

Là một trong những hộ có diện tích trồng dâu lớn của xã (10 sào), ông Nguyễn Văn Hạnh ở xóm Xuân Châu phấn khởi cho biết: “Gia đình tôi gắn bó với nghề tằm tơ từ năm 1986 đến nay. Những năm kén tằm xuống giá, chúng tôi vẫn cố gắng giữ lại một khoảng đất vườn trồng dâu để duy trì nghề, mong có ngày được khôi phục lại. Rất mừng là hơn 5 năm trở lại đây, giá kén bắt đầu tăng, thị trường thu mua ổn định nên diện tích dâu nhà tôi cũng tăng dần. Lứa trước tôi nuôi 4 vòng trứng được 48 kg kén, với giá 70.000 đồng/kg thu được hơn 3 triệu đồng. Lứa này tôi nuôi 5 vòng, áng chừng phải được khoảng 65 kg kén… Ngoài bán kén, chúng tôi còn thu hoạch được khối lượng đáng kể sản phẩm phụ là phân tằm, loại phân này rất tốt cho sản xuất nông nghiệp”.

Bên cạnh việc mở rộng diện tích trồng dâu thì việc chăm sóc tốt để cây dâu cho nhiều lá, năng suất cao là yếu tố rất quan trọng. Theo nhiều hộ dân làm nghề, trước đây trồng chủ yếu dựa theo kinh nghiệm nên cây dâu sinh trưởng và phát triển không ổn định, có những mùa vụ hàng loạt diện tích dâu bị nhiễm bệnh, cây bị nấm và xoăn lá dẫn tới không đủ thức ăn cho tằm. Nhưng nay, người dân đã chú trọng đến việc học hỏi và áp dụng khoa học kỹ thuật từ khâu phòng trừ sâu bệnh, bón phân cho ruộng dâu đến cách vệ sinh phòng và các dụng cụ nuôi…

Theo ông Phạm Xuân Bang, Chủ tịch UBND xã Diễn Kim thì với những tín hiệu khả quan trên thị trường dâu tằm cả tỉnh, cùng với chủ trương phục hồi, phát triển nghề trồng dâu nuôi tằm truyền thống của xã, Đại hội Đảng bộ khóa XX của xã đã ra Nghị quyết khôi phục và phát triển nghề trồng dâu nuôi tằm nhằm giải quyết việc làm cho phụ nữ với các giải pháp trước mắt: Sau bước chuyển đổi ruộng đất theo Chỉ thị 08, xã thực hiện khoanh vùng quy hoạch diện tích trồng dâu tập trung; đồng thời chuyển diện tích đất màu năng suất thấp sang trồng cây dâu và mở rộng diện tích lên 65 ha.

Xã Diễn Kim khuyến khích các hộ trồng dâu nuôi tằm để tăng thu nhập kinh tế gia đình, động viên những hộ không nuôi tằm chuyển đổi đất trồng dâu cho những hộ có nhu cầu để liền vùng, liền thửa; tiến tới lập Hợp tác xã tằm tơ của 4 xóm có nghề, gồm xóm Xuân Châu, Tiền Tiến, Đại Thành và Thái Thịnh. Hiện trong xã đang có 4 hộ chuyên thu mua kén tằm và tơ để xuất bán đi Lào, Trung Quốc và các tỉnh phía Bắc nên phần nào bà con cũng yên tâm hơn về đầu ra.

Vấn đề mấu chốt để tăng hiệu quả kinh tế của nghề tằm tơ Diễn Kim, người dân phải mạnh dạn đầu tư giống dâu mới VH13 thay thế cho giống dâu địa phương (bởi giống dâu mới cho năng suất 450 – 500 kg lá/sào, cao gấp hơn 2 lần so với giống dâu cũ), áp dụng khoa học kỹ thuật để tăng công suất nuôi và chất lượng kén.

Không phụ gian lao vất vả vì “ăn cơm đứng”, đến nay, cây dâu, con tằm mang lại thu nhập bình quân từ 6 – 7 triệu đồng/sào/năm cho nông dân xã Diễn Kim, ngoài ra các hộ nhạy bén còn thu về giá trị kinh tế hàng trăm triệu đồng mỗi năm từ nghề ươm tơ và tạo việc làm cho lao động địa phương. Nghề trồng dâu nuôi tằm đã góp phần tích cực đổi thay diện mạo của vùng quê xa trung tâm huyện theo hướng khang trang, sạch đẹp hơn.

 Hoàng Thông